(57) Te koop: Vissersstad
Een jaar later verkocht hij Vlissingen alweer terug aan de graaf maar zorgde er wel voor dat hij het nog steeds voor het zeggen had in de Scheldestad die bezig was het belangrijkste visserscentrum van Zeeland te worden. En zo ging het nog een tijdje door. In 1440 kocht Hendrik Vlissingen weer terug om het een jaar later weer te verkopen. Ook nu was Philips de Goede de koper. Deze gaf de stad aan zijn bastaardzoon Cornelis. Hendrik ontving hiervoor een aanzienlijke som geld: bijna duizend pond. Cornelis droeg de titel “Groot-bastaard van Bourgondië” en zou tot aan zijn dood in 1452 heer van Vlissingen blijven. In dat jaar kocht Hendrik de stad weer terug, voor 2.000 pond. Ook nu had Philips het geld hard nodig voor het neerslaan van een opstand. De prijs van de stad was in precies 25 jaar bijna verviervoudigd.
Hendrik van Borsele is voor Vlissingen van groot belang geweest. Hij zorgde ervoor dat er een grote nieuwe haven werd aangelegd: de huidige Vissershaven en hij kreeg het voor elkaar dat de stad het alleenrecht kreeg op het verhandelen van haring in het zuidelijk deel van Walcheren.
(56) De belangrijkste posthaven
(55) Drinkwater uit zee
(54) De eerste torenflats
1961 was ook het jaar waarin Vlissingen eindelijk kon beginnen met de realisatie van het grootste nieuwbouwproject dat de stad ooit had gekend: de wijk Paauwenburg in het noordwesten. Daar moesten woningen komen voor 18.000 mensen, met alle bijbehorende voorzieningen zoals scholen, winkels, kerken, speelplaatsen en verenigingsgebouwen. Er was ook al een tweede nieuwbouwwijk gepland, voor nog eens 19.000 mensen: Lammerenburg. Vlissingen had al in 1951 een procedure aangespannen bij de Raad van State om de benodigde grond, die eigendom was van Koudekerke, te mogen gaan gebruiken. In het Streekplan Walcheren uit het zelfde jaar was namelijk bepaald dat het gebied was bestemd voor landbouw en niet voor bewoning. De procedure werd in 1954 in het voordeel van Vlissingen beslecht. Het zou nog tot 1959 duren voordat de provincie een nieuwe versie van het Streekplan gereed had. In 1960 ging ook de Vlissingse gemeenteraad akkoord en kon worden begonnen met het bouwrijp maken van de grond. Die zou overigens pas in 1966 officieel Vlissings eigendom worden. De eerste twaalf woningen werden in de zomer van 1962 opgeleverd. Hoewel er voldoende grond was om de plannen te realiseren besloot men ook de lucht in te gaan: Vlissingen kreeg haar eerste echte hoogbouw, vijf flats van 12 verdiepingen. Dat vond men in die tijd zo hoog dat er gesproken werd van “torenflats”.
De grootschalige nieuwbouw in Paauwenburg had voor de oude binnenstad de nodige gevolgen. De uitstroom van bewoners, die al een tijdje bezig was, geraakte in een stroomversnelling en leidde tot een grotere leegstand en een verdere verkrotting. Ook de binnenstad was daarmee klaar voor een nieuw tijdperk: afbraak en nieuwbouw. Maar dat is weer een ander verhaal.
(53) Voetbalstad
Terug naar 1962. De Vlissingse voetballers, met sterspelers als Wim Groenewegen, Rob Moens, Johnny Lilipali en Jo de Waal, hadden tot aan de voorlaatste wedstrijd uitzicht op het landskampioenschap. In de beslissende fase werd echter twee keer verloren en bleek de vierde plek het hoogst haalbare. Het Rotterdamse Xerxes trok uiteindelijk aan het langste eind. Hoe vreemd het ook klinkt, er waren Vlissingers die opgelucht ademhaalden. In die tijd kon de amateurkampioen namelijk direct promoveren naar het betaalde voetbal. Xerxes deed dat in 1962 ook. Voor Vlissingen had een dergelijke promotie, die overigens vrijwillig was, een enorme investering tot gevolg in spelers, veld, tribunes en organisatie. Hoewel de club niet te klagen had over de toestroom van supporters, waren de aantallen nog lang niet genoeg om financieel rond te kunnen komen. Bovendien was het nog maar de vraag of het meedraaien in de kelder van het betaalde voetbal te prefereren was boven een jaarlijkse rol in het landskampioenschap bij de amateurs. Gelukkig voor Vlissingen hoefde de keuze in 1962 niet te worden gemaakt en kon men zich ieder jaar verheugen op de streekderby der Zeeuwse streekderby’s: Vlissingen tegen Middelburg.
(52) Vlissingse lorrendraaiers
Dit beeld ging op kleinere schaal ook op voor Vlissingen. Door de eenzijdigheid van de plaatselijke economie kwamen de klappen echter harder aan dan in andere steden zoals Middelburg. Die eenzijdigheid was er altijd geweest: in de eerste eeuwen van haar bestaan moest Vlissingen het vooral hebben van de visserij. Na 1572 verdween deze sector als gevolg van oorlog en zeeroverij. Daarvoor in de plaats kwam de kaapvaart die legaal was geworden onder Willem van Oranje. Er was echter één nadeel: in tijden van oorlog bloeide de handel, maar in tijden van vrede moest er naar andere bronnen van inkomsten worden gezocht. Dat was vooral het geval in de achttiende eeuw toen er na 1713 een lange periode van vrede begon. Vlissingen geraakte in een diepe economische crisis. Het enige lichtpuntje was de handel op Afrika, Noord- en Zuid-Amerika en het Caribisch gebied. Deze driehoekshandel, waarbij de schepen slaven ophaalden in Afrika en verkochten in Amerika en waarbij ze op de terugtocht producten meenamen voor de Europese handel, werd geregisseerd door de West-Indische Compagnie (W.I.C.) die in Middelburg een van haar vijf hoofdkantoren had. Vlissingen was voor de Compagnie een belangrijke havenplaats, ook in de achttiende eeuw.
Helaas voor de stad beoefenden veel Vlissingse reders en schippers deze handel op illegale wijze, dus zonder de regie van de W.I.C.. Het gevolg was dat de stad er zelf veel minder voordeel bij had omdat de schepen de Vlissingse haven uit veiligheidsoverwegingen vaak links lieten liggen. De winsten werden wel opgestreken door Vlissingse reders, waaronder de nazaten van de al in de zeventiende eeuw succesvolle familie Lampsins. Deze illegale slavenhandel werd ‘lorrendraaien’ genoemd. Tegenwoordig vinden we alle slavenhandel illegaal, ook die in vroeger tijden. Zelf vond men dat echter niet: het was een reguliere bedrijfstak. Behalve dan de lorrendraaierij. Die was ook toen al illegaal, met Vlissingen als de landelijke marktleider.
(51) Vlissingen, 31 jaar Engels
In Vlissingen bleven de Engelsen echter aan de macht. Dat was in 1585 contractueel overeengekomen en het zou tot 1616 duren voordat het contract kon worden afgekocht. Vlissingen was toen ruim dertig jaar Engels bezit geweest en ook die situatie heeft haar geschiedenis sterk beïnvloed. Zo kende de stad na 1585 een groei van de lakenhandel en vonden Vlissingse producten als haring en zout meer dan voorheen aftrek in Engeland. De tegenprestatie was uiteraard dat er in Vlissingen Engelse manschappen werden ondergebracht. Het zal duidelijk zijn dat dit een grote druk op de stad legde die maar ten dele kon worden opgevangen door de uitbreidingen met straten en woningen.
Het Engels pandschap van Vlissingen eindigde in 1616 omdat de Nederlandse regering onder leiding van Johan van Oldebarneveld er in slaagde de Engelsen uit te kopen. Die hadden grote financiële zorgen, dus het geld kwam daar goed van pas.
(50) Vlissingen als bedevaartsoord
Waarschijnlijk heeft er in Vlissingen een Mariabeeld gestaan, eerst bij het klooster en later langs de zeedijk, tussen de huidige Boulevards de Ruyter en Bankert. Het beeld stond op een paal en heette in de volksmond “O.L. Vrouwe op ’t Stokske”. Er zijn drie bedevaarten vastgelegd en bewaard gebleven in de archieven.
(1) Op 2 april 1391 deed de Heer van Vlissingen, Hendrik II van Borsele, uitspraak in een geschil tussen twee Middelburgse families. Deze werden verplicht om zich te verzoenen en elkaar vergiffenis te vragen. Bovendien moesten ze een bedevaart ondernemen. De ene familie zou naar het graf van de Drie Koningen in Keulen gaan en de andere naar Vlissingen, naar Onze Lieve Vrouwe.
(2) In 1480 werd er een overeenkomst gesloten tussen de families Jansz. en Bettens uit Koudekerke. Andries Janz. had de dochter van Piet Bettens, die Zoete heette, doodgeslagen. Het gerechtshof had een commissie benoemd van vier arbiters. Beide families mochten er twee benoemen. De commissie deed uitspraak op 20 april 1480. De veroordeelde werd onder andere verplicht tot het opdragen van 100 missen in Vlissingen.
(3) Op 28 februari 1519 werd een verdrag gesloten tussen de families van Jan Pieter Gheertsz. en Adriaan Pauwels. Jan Pieter had Adriaan vermoord en moest boete doen. Zijn vonnis telde maar liefst 18 opdrachten, waaronder een aantal betalingen, het opdragen van 30 missen en het ondernemen van bedevaarten naar onder andere de Sint Pieter in Rome en de “…Onser Lieve Vrouwen tot Nye Vlissinghe…". De laatste moest Jan Pieter doen binnen een maand na terugkomst uit Rome. Ook moest hij een waskaars van een half pond meenemen.
Na 1519 vernemen we niets meer van dit kleine heiligdom. Het zal ongetwijfeld zijn verdwenen tijdens de Beeldenstorm in 1566 of na de overname in 1572 van de macht door de protestanten, onder leiding van Willem van Oranje.
(49) Het Beeldenhuis
Het oorspronkelijke Beeldenhuis is in1730 gebrouwd door de architect Jan Peter van Baurscheit de Jonge die ook verantwoordelijk was voor de bouw van het Van Dishoeckhuis in Vlissingen en Der Boede in Koudekerke. Opdrachtgever was de vermogende Vlissingse reder Johan van Westerwijck. Hij had zijn fortuin vergaard in Indië en was na terugkomst in zijn geboorteplaats bestuurder geworden van de West-Indische Compagnie. Tevens vervulde hij tal van functies in de raad van Vlissingen. Overigens had ook Van Westerwijck alleen de gevel laten maken. Die werd in 1730 vooreen bestaand huis geplaatst. Op de driehoek in het midden is het wapen van Van Westerwijck te zien: een vis met drie gouden sterren die gedragen wordt door twee tritons. Daarboven, op de dakrand staat een enorm beeld van Poseidon, de god van de wereldzeeën. Hij is omringd door vier zeepaarden. Daarnaast staan aan twee kanten vier vrouwenfiguren die de werelddelen Afrika, Europa, Azië en Amerika voorstellen. Van Westerwijck was geen gelukkig man. Hij was ongetrouwd en woonde samen met een nicht van moederskant. Volgens het verhaal had hij beloofd met haar te trouwen maar was hij dit nooit nagekomen. Na een nieuwe ruzie hierover op 11 juli 1735 schoot hij zich in de tuin van zijn buitenplaats Lammerenburg door het hoofd. Om een schandaal te voorkomen werd hij nog diezelfde avond naar het Beeldenhuis teruggereden. De doodsoorzaak werd verzwegen. In die tijd circuleerden er ook verhalen dat Van Westerwijck jaloers was op de zoon van zijn vroegere leermeester Ewout van Dishoeck, die aan de overkant van het dok een in zijn ogen nog mooier huis liet bouwen: het Van Dishoeckhuis.
Zijn dood bleef voedsel voor verhalen en speculaties. Volgens de overlevering zou op de fatale dag een van de vrouwenbeelden, dat van Afrika, naar beneden zijn gevallen. Nadat een nieuw beeld terug was geplaatst sloeg daar de bliksem in en een derde beeld werd in 1809 vernield tijdens het bombardement van de Engelsen. Op de huidige gevel is het beeld weer te zien, al is het een zandstenen replica uit 1934.
(48) Vlissingen: 700, 750 of 800 jaar?
Op 29 september 1995 viel definitief het doek. De toenmalige burgemeester, de heer J.C.Th. van der Doef, moest in de gemeenteraad zelfs vragen beantwoorden over de kwestie. Hij gaf het enige goede antwoord: "Als je een jubileum viert moet dat wel historisch juist zijn, anders ben je een risee." Van der Doef wees op het jaar 2015 waarin Vlissingen 700 jaar stadsrechten heeft: "Dan hebben we ook nog even tijd om te sparen."
Het onderzoek dat momenteel plaatsvindt in het kader van het boek Vlissingen, 700 jaar stadsrechten heeft inmiddels aangetoond dat Vlissingen al in 1198 bestond. De toenmalige Vlaamse graaf van Zeeland, Dirk VII, schonk in dat jaar de belastinginkomsten van de parochie Souburg aan de Middelburgse adbij. Hierbij hoorden drie kleinere dorpen, waaronder “Vlissinghe”. Dat betekent dat in 1998 het 800-jarig bestaan gevierd had kunnen worden. Ook die mogelijkheid is inmiddels gepasseerd. Omdat 2098 nog een tijdje duurt, kunnen we ons inderdaad beter gaan richten op 2015, het jaar waarin Vlissingen zich 700 jaar stad mag noemen! Kunnen we nog even sparen…
(47) Vlissings Licht, in één miljoen foto's en een verhaal
Mijn camera staat op een van de mooiste uitzichtpunten van Vlissingen: daar waar de ene boulevard eindigt en de andere begint, op de kop van de Coosje Buskenstraat, precies in de knik die de Vlissingse kustlijn haar baai-achtige allure geeft. Ze maakt van iedere seconde een foto en stuurt die in een niet aflatende stroom de wereld over: 86.400 keer per dag, 604.800 per week en 31.536.000 per jaar. In 2010 zijn in alle twaalf maanden, de beelden van steeds één dag bewaard en vastgelegd in films van 24 uur die versneld worden afgespeeld in een tijdsbestek van precies 60 minuten. Wanneer ze allemaal tegelijk worden vertoond, ontstaat een visuele ervaring waarbij de toeschouwer getuige is van voortdurend wisselende schakeringen in tijd, ruimte, weer, verkeer en getij. Maar vooral in licht. Vlissings licht.
De Coosje Buskenstraat is een van de meest “Vlissingse” straten die ik ken. Een rommelige mengeling van statige en soms verwaarloosde herenhuizen uit de periode rond 1900, revolutiebouw van net na de oorlog en een handjevol moderne appartementengebouwen in de wat hogere prijsklassen. Het is ook een straat met een horizon. Dat komt door de helling, die begint op de kruising beneden en honderd meter westwaarts eindigt op de plek waar Boulevard de Ruyter versmelt met Boulevard Bankert. Als je boven bent is de horizon ineens tientallen kilometers verplaatst en het uitzicht verpletterend. Ook al ben je er al duizend keer geweest. Ook al woon je er en ben je in de gelegenheid om iedere seconde van de dag te kijken en foto’s te maken.
Lees verder op www.vlissingslicht.nl.
(De tentoonstelling is te zien in het Zeeuws Maritiem muZEEum in Vlissingen: www.muzeeum.nl. Alle bezoekers krijgen gratis het bijbehorende boekje)
(46) Vlissingen: stad van de wetenschap
Het Genootschap in Vlissingen was, na Haarlem, het tweede in Nederland. De bijeenkomsten werden aanvankelijk in het stadhuis gehouden, maar verhuisden later naar het Groote Heerenlogement in de Hellebaardierstraat. In 1791 kocht men zelfs een eigen pand aan de Oostzijde dat we tegenwoordig kennen als de oostelijke kant van het Bellamypark. En zo kon het gebeuren dat Vlissingen tussen 1769 en 1794 kon uitgroeien tot een nationaal centrum van deskundigen, wetenschappers en denkers. Het Genootschap had een tijdschrift, organiseerde lezingen en schreef prijsvragen uit onder de Zeeuwse bevolking waarin oplossingen werden gevraagd voor maatschappelijke problemen op het gebied van landbouw, nijverheid, strafrecht en religie.
Het Genootschap groeide en bloeide in die eerste jaren. In 1784 werd een onderafdeling opgericht in Middelburg. Dit departement moest volledig rekenschap afleggen aan de hoofdvestiging in Vlissingen. Het is opmerkelijk dat de buurstad het hierbij al die tijd liet zitten. Er was in Middelburg veel meer intellect, macht en rijkdom aanwezig dan in Vlissingen en men moet zich toch regelmatig in de arm hebben geknepen met de vraag hoe het ooit zover had kunnen komen. Dat het Genootschap in de negentiende eeuw uiteindelijk toch in Middelburg terechtkwam, dankte de stad aan de Fransen die Vlissingen volledig zouden uitwonen met het gevolg dat de eerste vijftien jaren van de achttiende eeuw voor de Scheldestad de waarschijnlijk meest deplorabele aller tijden werden. Onder deze omstandigheden was het voor Middelburg niet moeilijk om het Genootschap definitief binnen haar grenzen te krijgen.
(45) De Vlissingse Admiraliteit
Vlissingen werd na de gebeurtenissen van 6 april 1572 door Willem van Oranje ruim beloond voor de voortrekkersrol die de stad speelde in de opstand tegen de Spanjaarden. Er mocht een nieuwe haven worden gebouwd, de stad kreeg een stem in de vergaderingen van de Staten van Zeeland en het recht op de civiele en criminele rechtspraak over zuidelijk Walcheren. Er kwamen gunstige tolrechten en er werden officiële instellingen gevestigd binnen de stadsmuren.
Twee van die instellingen waren de Zeeuwse Admiraliteit en het Prijzenhof, een rechtbank die de kaapvaart in goede banen moest leiden en zou gaan beslissen over de bestemming van de buitgemaakte schepen, de opvarenden en de ladingen. Vlissingen had dus in korte tijd een zeer eervolle en vooraanstaande positie weten te bemachtigen in de oorlog tegen Spanje en in de machtsstructuur die bepaalde op welke manier de inkomsten uit de kaapvaart moesten worden verdeeld. Die inkomsten waren voor Zeeland een economische factor van betekenis geworden omdat de handel en de visserij in deze eerste jaren van vrijheid nagenoeg tot stilstand waren gekomen. De inkomsten waren zo belangrijk dat al in 1575 aan de reguliere koopvaardij werd gevraagd om ook een steentje bij te dragen aan de kaapvaart. Deze vraag was niet aan dovemansoren gericht. Door de oorlog viel er niet veel of alleen met gevaar, handel te drijven. Veel reders besloten daarom in te gaan op het verzoek van de Admiraliteit. Zij zagen ook in dat het veroveren en verkopen van een vijandelijk vrachtschip en haar lading lucratiever was dan het op reguliere wijze vervoeren van producten van de ene havenstad naar de andere. En daarmee werd de kaapvaart een legale en geaccepteerde economische activiteit. Het Prijzenhof, dat er een jaar eerder was dan de Admiraliteit, heeft slechts twee jaar bestaan, van april 1575 tot april 1577. In die periode werden er over maar liefst 258 gekaapte schepen vonnissen geveld. Aan belastingen hierover kon 72.000 pond worden geïncasseerd. Daarnaast had men 85.000 pond verdiend aan het heffen van tol over de handel met de vijand. In 1585 kwam de Admiraliteit weer terug in de stad. De Vlissingse bestuurders gingen echter steeds vaker hun eigen weg en pleegden weinig overleg met de Staten van Zeeland. De leden neigden nogal eens naar het bevoordelen van zich zelf en hadden vaak financiële belangen in de kaperschepen. Bovendien werden er steekpenningen aangenomen. Ook zou de Vlissingse kaapvaart personeel van laag allooi aantrekken: lieden die weinig op hadden met regels en het liefst alles in eigen zak staken. De kaapvaarders van Vlissingen neigden dus nogal eens naar de kant van de zeeroverij en de buitgemaakte schepen werden niet zelden in vreemde havens te gelde gemaakt. Onder meer door een sterke lobby van Middelburg werd de Zeeuwse Admiraliteit in 1586 weggehaald uit Vlissingen en gevestigd in de buurstad.
(44) Souburg: veel ouder dan Vlissingen
Dat lijkt oud, maar Souburgers zullen hier hartelijk om lachen. Dit dorp, in 1964 ingelijfd bij Vlissingen omdat de stad in noordelijke richting wilde uitbreiden, is veel en veel ouder en heeft haar wortels in de negende eeuw, toen er op Walcheren verschillende burchten werden gebouwd om de bevolking te beschermen tegen invallen van de Noormannen. In het noorden van het eiland lag de Duinburcht, het latere Domburg, in het midden was de Burcht waaruit Middelburg zou voortkomen en in het zuiden verrees de Zuidburcht, nu Souburg. In tegenstelling tot de eerste twee plaatsen is de laatste bewaard gebleven: het terrein naast de Nederlands-hervormde kerk. Ze behoort tot de vroegste verdedigingswerken in Nederland. In de eerste helft van de middeleeuwen waren er om dit terrein wallen van gemiddeld drie meter hoog opgeworpen. Hierop stonden waarschijnlijk puntige palen. De doorsnede van de burcht was ongeveer 150 meter. Als extra bescherming was er mogelijk nog een gracht om het complex gebouwd. In de burcht zelf was waarschijnlijk weinig bebouwing. Er woonden nauwelijks mensen zodat er van een dorp geen sprake was. Het was vooral bestemd als vluchtplaats voor de in de omgeving wonende boeren. Wanneer het gevaar was geweken, keerden ze weer terug naar hun boerderijen.
Nadat de Noormannen waren verdwenen raakte ook de burcht buiten gebruik. Het eerste echte dorp met de naam Souburg was West-Souburg, dat in het begin van de elfde eeuw ontstond en uitgroeide tot een van de hoofdparochies van Walcheren. Het dorp Vlissingen was in de twee eerste eeuwen van haar bestaan ondergeschikt aan deze parochie. Oost-Souburg zou pas in de dertiende eeuw een echt dorp worden en viel ook onder het bestuur van haar westelijk gelegen naamgenoot. De twee dorpen werden in 1835 samengevoegd. In 1966 volgde de inlijving bij Vlissingen. De Souburgse burcht is in 1994 gereconstrueerd en valt nog steeds in volle glorie te bewonderen.
(43) De oorsprong van Vlissingen
(42) De geschiedenis van de Grote Markt
(41) Vlissingen en Sluis: geen vrienden
Op zondagochtend 22 mei 1485 werd Vlissingen overvallen door een roversbende uit de stad Sluis. Het was eerste pinksterdag en veel Vlissingers zaten op dat moment in de kerk. De aanvallers waren met een vloot roeiboten via het Zwin de Schelde overgestoken en geland aan de zuidoostkant, ongeveer waar nu de Commandoweg is. Vlissingen was in dat jaar nog niet zwaar beveiligd en de Sluizenaren konden ongehinderd in de stad komen. Ze staken huizen in brand, drongen de kerk binnen, vermoordden daar de burgemeester Wouter van Domburch en verdwenen met een flinke hoeveelheid kostbaarheden en enkele gijzelaars waarvoor ze later losgeld wilden vragen.
Deze gebeurtenis stond niet op zich zelf. Het was vaker voorgekomen en niet alleen in Vlissingen. ‘Die van Sluis’ vormden in de jaren zeventig van de vijftiende eeuw een ware plaag voor de steden en dorpen langs de kusten van de Zeeuwse eilanden die in die tijd volop waren betrokken in de Hoekse en Kabeljauwse twisten. De Hoeken voerden oorlog tegen het Bourgondische gravenhuis dat regeerde over Zeeland, Holland en Vlaanderen. De Kabeljauwen waren op de hand van de machthebbers. Vanuit Sluis werden in de jaren tachtig van de vijftiende eeuw onder leiding van de Hoekse edelman ‘Jonker’ Frans van Brederode, veld- en rooftochten uitgevoerd om Hollandse en Zeeuwse steden aan de Hoekse kant te krijgen. In 1488 werd zelfs Rotterdam veroverd.
Moord- en rooftochten waren aan de orde van de dag en men kon er weinig tegen doen omdat de rovers zich verplaatsten in snelle, wendbare roeiboten en dus niet afhankelijk waren van de wind. Ze waren in een mum van tijd terug in Sluis, dat in die dagen wél een sterke vestingstad was. Het met geweld terughalen van de gijzelaars en de gestolen goederen was daarom nagenoeg uitgesloten. Toch zou die eerste pinksterdag in 1485 een keerpunt betekenen in de geschiedenis van Vlissingen. Direct na de gebeurtenissen werd door de waarnemend graaf Maximiliaan van Oostenrijk, de latere keizer van het Heilige Roomse Rijk waartoe ook Zeeland behoorde, besloten om de stad aanzienlijk te versterken teneinde beter bestand te zijn tegen aanvallen van buitenaf. Van deze versterkingen uit ongeveer 1489 is alleen de Gevangentoren bewaard gebleven, althans de fundamenten waarop later een nieuwe toren werd gebouwd. De naam kreeg het gebouw pas in 1610 toen het als stadsgevangenis in gebruik werd genomen.
(40) Vlissingse wandaden in de veertiende eeuw
En toch zou het allemaal anders worden. Aan het eind van de veertiende eeuw kon Vlissingen zich weliswaar de belangrijkste visserijhaven van het eiland en waarschijnlijk zelfs heel Zeeland noemen, de handel was nauwelijks toegenomen en stelde weinig voor. De visserij was gegroeid dankzij een aantal innovaties zoals het haring kaken. Hierdoor konden de vissersschepen grotere afstanden afleggen en kon de vis in veel meer steden dan voorheen het geval was, aan de man worden gebracht. De handel daarentegen had ernstig te lijden onder de slechte reputatie die Vlissingse schippers hadden opgebouwd: de goederen werd niet op de afgesproken plaats afgeleverd, opbrengsten werden in eigen zak gestoken, men deed aan zeeroverij en betalingsverplichtingen werden niet of nauwelijks nagekomen. Uit Engelse archieven zijn 26 handelsdocumenten bekend waarin Vlissingen een hoofdrol speelt. Maar liefst 13, de helft dus, gaan over wandaden van handelaren. Waarschijnlijk waren er ook vissers die zich schuldig maakten aan deze misstanden. Zij mochten ook regelmatig Engelse producten meenemen, nadat ze hun lading met vis op een Engelse markt hadden verkocht. En ook daar zal het niet altijd even eerlijk zijn toegegaan.
(39) Vrede: nooit goed voor Vlissingen
De vrede van Utrecht was belangrijk voor de geschiedenis van Vlissingen omdat de stad na 1713 sterk in verval zou raken. Immers, de stad leefde van de kaapvaart en die was alleen toegestaan in tijden van oorlog. Vrede betekende voor Vlissingen altijd het einde van een bloeitijdperk en dat leidde steevast tot werkloosheid en armoede. Vertegenwoordigers van de stad waren dan ook altijd tegen het sluiten van vrede. Legendarisch was de opstelling van de Vlissingers in 1648, toen de Vrede van Münster moest worden getekend. Deze overeenkomst tussen Nederland en Spanje was het eind van de Tachtigjarige Oorlog. De Staten van Zeeland, waarin de Vlissingers een grote invloed hadden, was de enige die geen handtekening wilde zetten. Het was immers slecht voor de kaapvaart en meerdere Zeeuwse steden profiteerden hiervan. Na 1648 zou Vlissingen nog vier keer voordeel hebben van oorlogssituaties: de drie Engelse oorlogen in de zeventiende eeuw en dus de Spaanse Successieoorlog. In de vierde Engelse oorlog (1780-1784) was Nederland volstrekt kansloos en viel er voor de Vlissingen zelfs in de kaapvaart niets meer te verdienen.
(38) De eerste uitzending van Omroep Zeeland
(37) De Vlissingse fles
Over de vraag hoe de fles in het wapen van Vlissingen terecht is gekomen kun je uren filosoferen. Niemand weet het, maar iedereen heeft een mening. Voor geen enkele mening is echter bewijs beschikbaar. Zo is er het verhaal over de Engelse prediker Willibrord die in het jaar 700 door een groep vissers uit Vlissingen werd beroofd van zijn drinkfles. In een variant op dit verhaal liet hij twaalf Vlissingse bedelaars uit de fles drinken zonder dat deze leeg raakte. Als dank voor het bekeringswerk van Willibrord zou God het eiland hebben voorzien van duinen waardoor het gevaar op overstromingen verminderde. Een derde verklaring voor de vergelijking met een fles is wat banaler: De Vlissingers waren van oudsher berucht om hun drankzucht, ingegeven door het sombere en uitzichtloze bestaan in een moerassig en zompig gebied met een dramatisch slecht klimaat. De laatste verklaring ligt in het verlengde daarvan: bij het veer naar Vlaanderen zou een herberg hebben gestaan met een uithangbord waarop een fles was afgebeeld.
Het zijn mooie voorbeelden van het omdraaien van oorzaak en gevolg. De grote fout bij de zoektocht naar de oorspong van naam en wapen was (en is) dat men ervan uitging dat er eerst een dorp of een stad was en dat er toen een naam bij werd bedacht. Dat is onzin. Ieder dorp begon met één of een paar huizen. Wanneer iemand moest vertellen waar hij woonde, werd dat aangeduid met een paar kenmerken van die plek: “die kapel in het westen” of “de burg in het midden”. Daaruit ontstond dan geleidelijk aan de definitieve naam van het dorp: Westkapelle, Middelburg. De naam van Vlissingen is ook zo ontstaan. Pas in de late middeleeuwen begon men zich af te vragen waar die naam toch vandaan kwam. En toen kwamen de fantasieën en de bijbehorende verhalen, waaronder die van de fles. En dat burgerde zo in dat ergens in de veertiende eeuw iemand het leuk vond om de fles ook maar in het wapen te zetten. Op de echte oorsprong van de naam van Vlissingen kom ik later terug, want dat is een apart verhaal. Dat het niets met een fles heeft te maken zal u inmiddels duidelijk zijn.
(36) Wat de eerste haven van Vlissingen kostte
In 1304 begonnen de werkzaamheden voor de aanleg van de eerste echte haven van Vlissingen. De natuur had het nodige voorwerk gedaan en er was sprake van een zeearm die kon worden uitgediept en gecultiveerd. Men groef een haven van meer dan 500 meter lang, beginnend bij de huidige loodsenhaven en eindigend in de huidige Spuistraat. Tegelijk met de graafwerkzaamheden werd begonnen om de oude kreek die het dorp Vlissingen verbond met de zee, droog te leggen. Alleen het Molenwater (de latere spuikom) bleef bestaan. Waarschijnlijk is de grond die werd weggehaald uit de nieuwe haven, gebruikt om de oude gedeeltelijk te dempen. Het Molenwater werd, op een smal spuikanaal na, gescheiden van de nieuwe haven door een dijk van ongeveer tien meter breed. Op de dijk stond een graanmolen die werd aangedreven door het als gevolg van de getijdenbewegingen heen en weer stromende water in het kanaal. Door deze constructie had men een natuurlijke methode gecreëerd om het dichtslibben van de nieuwe havens te voorkomen. Ieder etmaal werd het hele complex twee keer doorgespoeld.
De bedragen die gemoeid waren met het uit de grond stampen van een stad en een bijbehorend havencomplex waren ook in die tijd zeer groot. Alleen de haven kostte al bijna achthonderd pond, een bedrag dat, met de nodige slagen om de arm, vergelijkbaar is met de hoeveelheid geld die ook tegenwoordig nodig zou zijn om een soortgelijk project te realiseren. Het is zeker dat dit geld op tafel is gelegd door graaf Willem III. Hierbij dienen twee kanttekeningen te worden geplaatst: in de eerste plaats was het geld in oorsprong afkomstig van de bewoners van Walcheren zelf die ook toen al belasting, de ‘bede’, moesten betalen en in de tweede plaats kon de graaf, nadat de haven in gebruik was genomen, het geld nog een keer terugverdienen door allerlei belastingen te heffen op de handel, de visserij en de nijverheid waarvan hij verwachtte dat ze tot grote bloei zouden komen.
(35) De Willem Ruys, een bewogen geschiedenis
Het aanzicht van De Schelde, maar ook dat van Vlissingen uit die tijd, werd gedomineerd door de boven alles uittorende Willem Ruys. Kort na de bevrijding in november 1944 hebben de overgebleven inwoners van Vlissingen enkele weken kunnen profiteren van drinkwater, geproduceerd door de zoetwaterinstallatie van het schip. De sloepen werden in die periode gebruikt voor transport in het ondergelopen eiland. De Willem Ruys kwam uiteindelijk onbeschadigd de oorlogs- en bevrijdingsperiode door en kon in 1946 te water worden gelaten en afgeleverd aan de opdrachtgever.
Niet alleen de bouw, maar ook de latere geschiedenis van de Willem Ruys was turbulent. Tot 1958 onderhield het schip een lijndienst op Indonesië. Daarna werd het gebruikt voor cruises over de wereld. In 1964 verkocht de Rotterdamse Lloyd het aan een Italiaanse maatschappij die er een modern cruiseschip van liet maken met de naam Achille Lauro. In oktober 1985 werd de voormalige Willem Ruys wereldnieuws toen het in de Middellandse Zee werd gekaapt door Palestijnse vrijheidsstrijders waarbij één passagier werd vermoord. Na de kaping werden de cruisetochten hervat en in 1993 passeerde de Achille Lauro Vlissingen weer eens. Het zou de laatste keer zijn. Een jaar later, in december 1994, vloog het schip voor de kust van Somalië in brand waarna het zonk. Er vielen vier doden.
(34) Een monumentale muur
De gebeurtenissen in 1988 zijn illustratief voor de manier waarop er in Vlissingen gedurende de negentiende en twintigste eeuw is omgegaan met het bouwkundig erfgoed. In de keuze tussen restaureren enerzijds of slopen en nieuwbouw anderzijds werd bijna altijd voor het laatste gekozen. Tussen 1875 en 1940 was het vooral De Schelde die vanwege de uitbreiding van haar activiteiten aanstuurde op de sloop van straten en zelfs complete wijken, inclusief monumentenpanden , na 1945 was het de gemeente Vlissingen die saneerde. In 1988 was het argument dat “… De Schelde in vroeger tijden een groot deel van het stadsoppervlak had ingepikt en het tijd werd om weer eens wat terug te pakken…”. Dat er ook nu weer een belangrijk monument moest worden afgebroken nam men op de koop toe. De uiteindelijke beslissing lag altijd bij de gemeenteraad en de mening daar was nu eenmaal een afspiegeling van wat de gemiddelde stemgerechtigde Vlissinger vond.
(33) 1944: één pand zonder schade
Vlissingen was na de Tweede Wereldoorlog met afstand de meest verwoeste stad van Nederland. Van de 6.220 woningen die Vlissingen in 1940 telde waren er 1.381 totaal verwoest. De overige waren zwaar of minder zwaar beschadigd. Er was zegge en schrijve één enkel huis dat ongeschonden het einde van de oorlog had gehaald: een pand in de Walstraat, volgens de ooggetuigen de speciaalzaak in huishoudelijke artikelen en porselein (!) van de Firma Moerman op nummer 94. Op iedere 100 inwoners waren er 5,7 huizen verwoest. In Middelburg was dat 3,3 en Rotterdam, doorgaans genoemd als de meest getroffen Nederlandse stad, 4,5. Nog veel, maar een stuk minder dan Vlissingen.
Vlissingen had, in tegenstelling tot de meeste andere steden, meerdere bombardementen door moeten maken, vooral van de Engelsen, die gedurende de hele oorlog zo’n 80 aanvallen uitvoerden op de stad. De genadeklap kwam toen in oktober 1944 de dijken van Walcheren op vier plaatsen kapot werden geschoten met als doel het eiland onder water te zetten, waarna het makkelijker zou zijn voor de geallieerden om het te bevrijden. Van de vier stroomgaten bevonden zich er twee bij Vlissingen: de Nolledijk en de dijk bij Fort Rammekens. De andere twee lagen bij Westkapelle en Veere. In Vlissingen kwamen in totaal 2.065 woningen onder water te staan, waarvan 1.600 permanent, dus ook bij eb. Het zoute water werkte het onttakelingproces dusdanig in de hand dat renoveren uiteindelijk vele malen duurder zou worden dan afbreken. Dat kwam vooral omdat het nog meer dan een jaar zou duren voordat Vlissingen weer helemaal droog was. Oorzaken: materiaalschaarste, geldgebrek, bureaucratie bij de landelijke overheid, ondeskundigheid en voortdurende stakingen bij de arbeiders omdat de lonen in relatie tot de arbeidsomstandigheden als veel te laag werden beschouwd.
Toen in 1947 de gaten in de dijken waren gedicht en de laatste straten en huizen droogvielen, bleef Vlissingen zitten met een woningbestand waarvan meer dan de helft, economisch gezien, het beste maar zo snel mogelijk kon worden afgebroken. Het was niet het probleem van een enkele straat of wijk, maar dat van een halve stad. Het valt te betwijfelen of er ook maar iemand was in Vlissingen die serieus nadacht over restauratie, zoals dat in Middelburg al een paar jaar aan de gang was, gedurende de oorlogsperiode zelfs met behulp van de Duitsers. In de Vlissingse wederopbouwplannen die in de jaren na 1944 werden gepresenteerd, waren de woorden renovatie en restauratie dan ook niet terug te vinden. Men had het over sanering, afbraak van krotwoningen, nieuwe infrastructuur, uitbreiding van de havens en vooral: “… nieuwbouw, nieuwbouw en nog eens nieuwbouw.”
(32) De Wandelpier, 1936-1943
De pier was onderdeel van een lange reeks van werkzaamheden aan de boulevards die op initiatief van de toenmalige burgemeester van Vlissingen, Albert van Woelderen, waren gestart om Vlissingen nog aantrekkelijker te maken voor toeristen en uiteraard de eigen bevolking. Het toerisme was vanaf 1919, het jaar waarin Van Woelderen was aangetreden, een van de drie pilaren geweest van zijn beleid, naast de ontwikkeling van de havens en de industrie. In de jaren twintig was er in het noorden van Vlissingen al een vliegveld aangelegd, want de toeristen zouden in de toekomst niet alleen per trein en auto komen, maar ook met het vliegtuig. Dankzij een contract met de KLM bedroeg het aantal vliegtuigen dat Vlissingen aandeed in 1932 al meer dan 2.500. Een ander groot project was het verbinden van de drie boulevards tot één lange wandel-, fiets- en autoroute van bijna twee kilometer. Het sluitstuk was in 1939 de bouw van een dam over de ingang van het Haventje van Meijer, dat sinds 1872 diende als uitwateringssluis.
Voor de pier waren al plannen gemaakt in de negentiende eeuw, het begin van het toerisme in Vlissingen. Omdat er nooit voldoende geld bij elkaar kon worden gebracht, was het er nog niet van gekomen. Pas in de jaren dertig kwamen er voldoende fondsen beschikbaar om de droom van de burgemeester en van de meeste Vlissingers te verwezenlijken. In 1934 kon men beginnen met de bouw en op 30 mei 1936 vond de feestelijke opening plaats. De totale lengte was zoals gezegd 150 meter en op het hoofd stond een achthoekig paviljoen met horecabestemming.
De Wandelpier was geen lang leven beschoren. In 1943 werd het grootste gedeelte door de Duitsers afgebroken vanwege de militaire risico’s. De restanten werden kort na de oorlog opgeruimd.
(31) Een overbevolkte, streng calvinistische en door en door stinkende stad
Wie tegen een Belg vertelt dat Vlissingers afstammen van fundamentalistisch calvinistische Vlamingen die de rooms-katholieken uit Vlissingen naar Vlaanderen hebben verjaagd, heeft een grote kans om voor gek te worden verklaard.
En toch is het waar. In de jaren tachtig van de zestiende eeuw kwam er een vluchtelingenstroom op gang vanuit Vlaanderen en Wallonië. Deze vluchtelingen hingen het nieuwe calvinistische geloof aan dat in deze gebieden een veel grotere aanhang had dan in de Noordelijke Nederlanden, inclusief Zeeland. Ook de strijd van deze groep tegen de rooms-katholieke kerk was er veel intenser. De Beeldenstorm van 1566 was begonnen in Vlaanderen en had daar flink huisgehouden. Het spreekt vanzelf dat de tegenmaatregelen van de Spanjaarden er ook niet om logen met als gevolg een geweldspiraal die tienduizenden het leven heeft gekost. Veel calvinisten vluchtten naar Zeeland.
Vlissingen was door haar ligging aan doorgaand vaarwater een belangrijke plaats van aankomst voor de vluchtelingen. Velen bleven er wonen en werken. De stad had omstreeks 1500 een inwonertal van 2.000. In 1600 was dat gegroeid tot 5.000. Het aantal immigranten bedroeg 3.300. Aangenomen mag dus worden dat de groei voor het grootste deel werd veroorzaakt door de immigrantenstromen. De nieuwkomers hadden een zeer grote invloed op de Vlissingse samenleving. Op één gezin na verlieten alle rooms-katholieken binnen enkele jaren de stad. De protestantse kerk overheerste het maatschappelijk leven en bepaalde zelfs de wetgeving. In de zeventiende eeuw zien we hetzelfde beeld: door de komst van nog eens bijna 4.000 mensen groeide de stad naar 7.000 inwoners. En dat terwijl het oppervlak waar iedereen moest wonen, nauwelijks in omvang toenam. In 1500 was dat 24 hectare en in 1600 nog steeds. Pas na 1609 mocht Vlissingen wat grond erbij kopen: 12 hectare om precies te zijn. Maar dat was bij lange na niet genoeg. Tot overmaat van ramp werden er tussen 1570 en 1621 ook nog eens honderden en soms meer dan duizend soldaten tegelijkertijd ingekwartierd en ondergebracht bij gewone gezinnen.
Vlissingen omstreeks 1600 was een overbevolkte, streng calvinistische en door en door stinkende stad die het best is te vergelijken met een bidonville in een van de huidige miljoenensteden in donker Afrika.
(30) Hoe Vlissingen aan zee kwam te liggen
(29) Een Vlissingse moordaanslag op Willem van Oranje
Bronnen: Brahé (1773, Bijvoegsels pag. 192-202: transcripties originele briefwisseling tussen Willem van Oranje en de stadsregering van Vlissingen); Grol (1934); GAV, 100 Stadsbestuur Vlissingen, 300 stukken betreffende de eerdere veroordeling van Hans Hanssen voor het handelen in valse gouden en zilveren munten: nrs. 593 en 594, december 1582; Hooft (1644, 901-902).
(28) Gaslantaarns in Vlissingen: verliesgevende business
De werkelijkheid bleek anders. De straatverlichting in de stad en langs de havens werd gerealiseerd omdat de gemeente zelf de opdrachtgever was, maar de vraag naar gas bleek minder groot dan men had bedacht. In de jaren na 1861 maar vooral 1868, toen de landsregering besloot om de marinewerf te verplaatsen naar een aantal noordelijker gelegen steden, geraakte Vlissingen in een vrije economische val. Veel meer dan het laten branden van de straatverlichting was er niet meer te doen en de fabriek werd al snel een permanente verliespost voor de gemeente Vlissingen.
Pas in juni 1880 kwam aan deze situatie een eind. Vlissingen had net een nieuwe burgemeester gekregen: Arie Smit, tevens president-commissaris van de nieuwe scheepswerf De Schelde die in 1875 was opgericht. Hoewel de afzet van de gasfabriek na de komst van de werf behoorlijk was aangetrokken de mening dat je dergelijke diensten maar beter kon overlaten aan het particuliere initiatief. Bovendien was de fabriek nog steeds verliesgevend. In het laatste boekjaar 1879 was er een negatief saldo van 21.424 gulden en dat drukte zwaar op de gemeentelijke begroting. De gemeenteraad wijdde vier vergaderingen aan dit onderwerp en besloot op 10 juni 1880 tot de verkoop van het nutsbedrijf. De Engelse multinational was al jaren bezig om vaste grond onder de voeten te krijgen op het Europese vasteland en had in Nederland al fabrieken kunnen overnemen in Rotterdam, Amsterdam en Haarlem. De koopovereenkomst telde 34 artikelen en regelde vooral de openbare stadsverlichting. Zo moesten de lantarens gemiddeld minstens 1.900 uur per jaar branden met een minimum van drie uur per dag. Er was maar één soort brander toegestaan die niet meer dan 170 liter gas per uur verbruikte en die een lichtgevend vermogen had dat gelijk was aan 14 spermacetikaarsen die waren gemaakt van potvissenolie. De gemeente ging hiervoor één cent per uur per lantaren betalen. In 1880 waren er 237 lantarens. De totale kosten voor de gemeente bedroegen daarmee jaarlijks 4.500 gulden, nog maar een kwart van de kosten die ze kwijt waren aan het verlies op de fabriek.
(27) Waarom Vlissingen (en niet Den Briel) de eerste was
Op april zes
verloor Alva zijn fles
(en dat was erger dan zijn bril
die hij verloor op één april).
Vlissingen was op 6 april 1572 de eerste stad in de Noordelijke Nederlanden die zich op eigen kracht van de Spanjaarden wist te bevrijden. Een brief van Willem van Oranje die is te vinden in het Gemeentearchief in Vlissingen, toont dat aan. De prins bedankt daarin de Vlissingers, zegt dat de stad de eerste is en spreekt de hoop uit dat de andere steden in Nederland dit voorbeeld zullen volgen.
Over Den Briel, dat een paar dagen eerder door de Watergeuzen werd bevrijd, rept hij met geen woord. En dat is merkwaardig, omdat in de officiële vaderlandse geschiedschrijving Vlissingen zelden of nooit wordt genoemd. Het gaat altijd over Den Briel en hooguit over “… een aantal Zeeuwse steden…” die het voorbeeld van de Hollandse stad zouden hebben gevolgd. De brief van de prins aan Vlissingen bewijst dat deze zienswijze Vlissingen ernstig tekort doet. De feiten rondom de inname van Den Briel tonen dat ook aan. Eind maart 1572 lag de ongeveer twintig schepen tellende vloot van de Watergeuzen in de Engelse rivier de Medway, een vertakking van de Thames, toen ze van de Engelse regering te horen kregen dat hun vertrek onvermijdelijk was geworden. De Engelsen wilden hun relatie met de Spanjaarden verbeteren en het huisvesten van een Hollandse roversbende droeg daar niet bepaald aan bij. Op 1 april voeren de schepen de Noordzee op zonder precies te weten waar ze naar toe zouden gaan. Bij toeval raakten ze voor de kust van Den Briel en vernamen daar dat de stad kort ervoor was verlaten door een garnizoen Spaanse soldaten. Omdat de groep toch op zoek was naar een nieuwe vaste basis, namen ze de stad meteen maar in. De zogenaamde verovering van Den Briel kun je daarom geen revolutionaire daad noemen en van enige opstand was al helemaal geen sprake. En dat was wel wat Willem van Oranje wilde: opstand tegen de Spanjaarden. Geen wonder dat Vlissingen de eer kreeg zich de eerste stad te mogen noemen waar de vijand door een opstand van de stedelingen zelf werden verdreven. Na 6 april zouden vele steden in Zeeland en Holland het Vlissingse voorbeeld volgen, precies zoals de prins het had gehoopt.
(26) jarig! Op 2 april 1315 werd de stad Vlissingen geboren
Op 2 april 1315 kreeg Vlissingen van de toenmalige graaf van Holland en Zeeland, Willem III, het recht zich stad te noemen. Voor Zeeuwse begrippen was dat laat. Om maar eens wat te noemen: bijna 200 jaar eerder, in 1127, mocht Aardenburg zich al stad noemen. Kort daarna volgden Hulst, Biervliet en Axel. Middelburg was bijna honderd jaar later, in 1217 aan de beurt. Na nog eens een eeuw volgde Vlissingen als de nummer dertien van Zeeland. Zelfs Domburg en Westkapelle waren eerder.
De beslissing of een plaats stadsrechten kreeg lag bij Willem III. En die keek, hoe verrassend, vooral naar zijn eigen belang. Welvarende steden vormden een belangrijke bron van inkomsten voor de vorst en zijn omvangrijke hofhouding. Omdat de meeste graven in die tijd geen vaste woon- of verblijfplaats hadden, maar voortdurend reisden door hun gebied, hadden ze de steden ook nodig als logeeradres. En dat moest natuurlijk op een zo comfortabel mogelijke manier gebeuren, als het kon met de nodige pracht en praal. Een derde reden waarom er stadsrechten konden worden uitgedeeld was de strategische ligging: het liefst in de buurt van de vijand en tegelijkertijd goed verdedigbaar. Vlissingen voldeed in ieder geval aan deze laatste voorwaarde. Omdat de Schelde in de twee eeuwen daarvoor breder en dieper was geworden ten gevolge van een reeks stormvloeden, vormde de rede van Vlissingen een ideale uitvalsbasis voor een oorlogsvloot. Bovendien kon er handel worden gedreven met bijvoorbeeld wolleverancier Engeland. Of Vlissingen in 1315 een geriefelijk logeeradres was valt te betwijfelen, maar het grafelijk gezelschap kon altijd uitwijken naar het grotere en rijkere Middelburg.
Het Stadsrechtdocument kende drie grote onderwerpen die tot in detail werden geregeld: handel, vrijheid en rechtspraak. Samengevat kwam de hele tekst erop neer dat de Vlissingers, daarbij geholpen door de graaf, alles in het werk moesten stellen om de welvaart van de stad te bevorderen, bij voorkeur door het drijven van handel. Om dat te bereiken kreeg iedereen die daarmee te maken had een grote mate van vrijheid: zowel de inwoners van de stad als de bezoekers. Alles wat hiermee in strijd was, moest worden aangepakt. En daarvoor gold de rechtspraak die door de graaf volledig werd uitbesteed aan de Vlissingers zelf. Behalve dan zware misdrijven zoals moord. Dat deed hij zelf wanneer hij in de stad was.
(25) Flessingue (1795-1814)
Op 16 mei 1795 werd in Den Haag een verdrag gesloten tussen Nederland, toen de Bataafse Republiek geheten, en Frankrijk. Van de in totaal 23 artikelen van het verdrag handelden er maar liefst 12 over het kleine Vlissingen. En dat was niet bepaald op verzoek van de Vlissingers zelf. De Fransen wilden het gebruiksrecht op de haven en mogelijkheid om er een garnizoen te stationeren. Vlissingen was voor hen de belangrijkste vooruitgeschoven post in de strijd tegen Engeland met als inzet de macht in Europa. Een van de kopstukken van de toenmalige revolutionaire regering van Frankrijk, het Comité de salut public, was Emanuel Joseph Sieyès. Hij zou in 1799 Napoleon Bonaparte in het zadel helpen en werd algemeen gezien als een van de belangrijkste sleutelfiguren van de Franse Revolutie. Sieyès was ook leider van de Franse delegatie in Den Haag en in die functie de geestelijk vader van het plan om Vlissingen een belangrijke rol te laten spelen in de defensieve en offensieve plannen van Frankrijk. Hij benadrukte al in maart 1795 het belang van de Schelde en de Vlissingse haven voor de toekomstige totale ondergang van Engeland. Het bezit van de stad met nog geen zesduizend inwoners was volgens hem van een grotere waarde dan “… tienjarige overwinningen en twintig gewonnen veldslagen.”
Zijn baas, Napoleon, onderschreef die opmerking en zou de stad, toen Flessingue geheten, meerdere keren bezoeken. Uiteindelijk zou het voor hem en voor Vlissingen slecht aflopen. De Scheldestad was bij de bevrijding in 1814 nog slechts een rokende puinhoop en Napoleon zou een jaar later bij Waterloo, zijn Waterloo vinden.
(24) Een rijke Vlissingse kaper met een luchtje
(23) Het mooiste stadhuis van Zeeland
(22) Een on-Vlissingse toespraak van een oer-Vlissingse burgemeester
(21) Een nissenhut als weerstation
(20) Van Fort tot Bar Dancing
(19) Staking in 1928
Een van de eerste grote georganiseerde stakingen in Nederland waarbij meerdere vakbonden samenwerkten en waarbij de uiteindelijke resultaten voor alle partijen als gunstig werden ervaren, vond in 1928 plaats in …… u raadt het al: Vlissingen. Bij de NV Koninklijke Maatschappij De Schelde. Op 25 mei 1928 legde de meerderheid van de werknemers van de scheepswerf het werk neer, om het pas 18 weken later weer op te pakken. Al die tijd werd er zwaar onderhandeld tussen de bonden en de directie van De Schelde. Dat liep aanvankelijk op niets uit. De belangen van een goede afloop, ook voor de nationale verhoudingen, waren echter zo groot dat het toenmalige christelijke kabinet De Geer besloot om in te grijpen. Vanaf dat moment werden de onderhandelingen geleid door een overheidsbemiddelaar. Deze lukte het uiteindelijk om in oktober de partijen op één lijn te krijgen en een akkoord te sluiten. Op 2 oktober 1928 was de staking ten einde.
Het conflict dat ten grondslag lag aan de staking sluimerde al langer. Inzet waren de christelijke feestdagen en de jaarlijkse vakantie rond Pinksteren. Op die dagen werd er namelijk een veel lager loon uitgereikt. De redenering was simpel: er wordt niet gewerkt, dus er wordt ook niet of in ieder geval minder uitbetaald. Daarnaast vonden de vakbonden dat de hoogte van de lonen uit de pas begon te lopen met de lonen in andere sectoren. Het argument van de directie dat de zaken slecht gingen, werd afgedaan als flauwekul: de orderportefeuille liet al een paar jaar een opgaande lijn zien en de scheepswerf maakte een goede periode door. De lont in het kruitvak werd aangestoken toen de directie van De Schelde suggereerde dat de werknemers hun lidmaatschap van de vakbonden maar moesten opzeggen. Dat zou genoeg geld besparen om ook de feestdagen door te kunnen komen.
De staking was goed georganiseerd. De drie belangrijkste metaalbewerkersbonden werkten samen: de algemene, de protestantse en de rooms-katholieke. Zelfs de radicale Syndicalisten deden mee. Opvallend was hoe de Vlissingse bevolking meeleefde en de stakers ondersteunde waar het mogelijk was. Zo beloofde schoenmaker P. Hintzen aan de Kolvenierstraat de stakers een korting van 10 procent op zijn diensten. Er werden allerlei activiteiten georganiseerd: uitstapjes, stranddagen, een jeugdkamp, fietstochten, kinderfeesten en voetbalwedstrijden. De zomer van 1928 hielp daaraan goed mee: het was een hele mooie met veel zonuren.
Uiteindelijk kregen de bonden in bijna alles hun zin: een vol loon op de Christelijke feestdagen inclusief de week van Pinksteren en een loonsverhoging van 1 cent per uur. Als tegenprestatie stonden de bonden toe dat er wekelijks tot maximaal vijf uur kon worden overgewerkt. En dat was weer goed voor de werf, want de orders bleven binnenstromen.
(18) Visserij en zoutwinning in middeleeuws Vlissingen
Voor de inwoners van het dorp Vlissinghe was omstreeks 1250 visserij de belangrijkste inkomstenbron. Dat gebeurde met behulp van kleine schepen die zich niet al te ver buitengaats konden begeven. De bootjes hadden geen gegraven haven, maar lagen op het strand of het slik van een getijdenkreek, zoals in Vlissingen het geval was. De vis moest snel aan land worden gebracht en geconsumeerd. Er bestond natuurlijk wel vishandel, maar die was lokaal gericht.
In de dertiende eeuw vond men verschillende technieken uit om de vis te verduurzamen. Verhitten door middel van koken of bakken bestond al veel langer, maar leverde geen langdurig houdbare vis op. Roken kwam al meer in de richting en vooral inzouten bleek een prima manier om de vis langer goed te houden. In de omgeving van Vlissingen werd in die tijd veel zout geproduceerd. Het werd gewonnen uit de veengrond langs de kust, die werd gedroogd en verbrand. Men vermengde de as met zeewater en distilleerde vervolgens uit het pekelwater zuiver zout. Deze techniek, die ‘darinckdelven’ heette, werd door de eigenaren van de grond met lede ogen aangezien en, als het kon, zelfs verboden. Het was immers puur grondbederf dat ten koste ging van de landbouw en de beveiliging tegen overstromingen. Toch zouden deze praktijken nog doorgaan tot het midden van de vijftiende eeuw. Het was dan ook geen toeval dat het haring kaken zoals we dat nu nog steeds doen, in de veertiende eeuw werd uitgevonden in Zeeland, waarschijnlijk Zeeuws-Vlaanderen. We gaan er in de officiële geschiedschrijving van uit dat Willem Beukelszoon uit Biervliet de bedenker was, maar hiervan bestaat geen direct bewijs.
De Vlissingers waren al een eeuw eerder op de hoogte van de mogelijkheid om vis te verduurzamen door middel van het zout dat in de buurt werd gewonnen. Dit betekende dat er op den duur meer vis gevangen kon worden dan voor het eigen gebruik nodig was, dat men verder kon uitvaren, dat de schepen groter werden en dat er dus meer kon worden verdiend.
(17) Komst mariniers: Déjà vu?
Vlissingen 1814. De stad had zwaar geleden onder de Franse bezetting die in 1795 was begonnen en in 1813 was geëindigd nadat het leger van Napoleon bij Leipzig was verslagen door een geallieerde troepenmacht die bestond uit Russen, Pruisen, Oostenrijkers en Zweden. Een eerdere poging in 1809 om de Fransen uit Vlissingen te verdrijven was mislukt en had voor Vlissingen desastreuze gevolgen: in augustus van dat jaar werd de stad nagenoeg van de Zeeuwse bodem weggevaagd door een Engels bombardement.
Het bestuur en de inwoners van Vlissingen waren in 1814 niet bij machte om de stad op eigen kracht op te bouwen. Er had zich nooit enige industrie van betekenis gevestigd en men was volledig afhankelijk van de activiteiten die in en vanuit de haven plaatsvonden. In de veertiende, vijftiende en zestiende eeuw was dat vooral de visserij met wat import vanuit Engeland. In de zeventiende eeuw bloeide de kaapvaart en in de achttiende eeuw de illegale slavenhandel. De bedrijvigheid in Vlissingen was grotendeels gericht op de lokale markt: timmerlieden, touwslagers, metselaars, slagers en bakkers. Er waren wel wat scheepswerfjes, maar die deden vooral aan onderhoud.
In de loop van 1814 kwam in deze uitzichtloze situatie plotseling verandering toen de landsregering onder leiding van de kersverse koning Willem I besloot om de Rijksmarinewerf van Amsterdam naar Vlissingen te verplaatsen. De werf gaf werk aan honderden Vlissingers en was verantwoordelijk voor meer dan 95 procent van de industriële werkgelegenheid. Vlissingen was in de jaren daarna dan ook een van de weinige Nederlandse steden waar het aantal inwoners en de welvaart groeiden. Het grote nadeel was echter de eenzijdigheid van de Vlissingse economie. Iedereen werkte direct of indirect voor de Marinewerf. Dat móest wel verkeerd aflopen, temeer omdat het voortbestaan van de werf in handen lag van de regering in Den Haag. En dat zou blijken.
In 1868 besloot het toenmalige kabinet tot een verhuizing naar een aantal noordelijker gelegen havensteden. Vlissingen zou te kwetsbaar zijn in het geval er een nieuwe oorlog zou uitbreken. De gevolgen waren desastreus. Nagenoeg de hele beroepsbevolking werd werkloos en honderden mensen verlieten de stad. Die situatie zou gelukkig niet lang duren. Al in 1875 werd er op het terrein van de Marinewerf een nieuwe onderneming opgericht: de NV Koninklijke Maatschappij De Schelde.